008

Kökköl

Kökköl… Merke audanındağı tau qoynauındağı twp-twnıq köl keyde alaswra tolqındanıp, bozdağan ün estiledi. Aytuşılar beymälim maqwlıqtıñ moynın soza qarap, tau-tastı dürliktire dauıstağanın estigen, keyde kölge şomılğandardı jwtıp qoyğan kezi bolğan desedi. Talaylardı tamsandırğan Kökköldegi ajdaha san swraqtı aldımızğa qoyadı.

 

Kökköldiñ qwpiyası

Kökköldegi ajdaha… Şınında, jondarı tüye örkeştene äldebir alıp maqwlıqtıñ moynın soza qarap twrıp, közdi aşıp-jwmğanşa, qaytadan zım-ziya joğaluı erekşe qwbılıs edi.

Är jer-är jerde aytılıp jürgen Kökköl qwpiyası ne tau qoynauındağı aydın köldegi ajdaha añız ğana ma, al añız desek, neden bastau alıp otır… Joq, bälkim, Loh-Ness kölindegi ğajayıp Nessi bizde de bolğanı ma?! Joq, bälkim, büginge deyin jwmbaq bolıp otırğan “teñiz jılandarı” şığar?! Qım-qiğaş swraq bolıp adamdı eliktirgen bwl qwpiya neni meñzeydi? Bwdan taratıp aytqanda, Kökköldegi beymälim ün ajdaha dauısı ğana ma? Köl deñgeyiniñ del-sel jauın-şaşın bolğanımen özgermeytini qalay? Şalğaydağı tau qoynauına bizdi de osı saualdar maza bermey äkelgeni ras. Endi, mine, wzaqtı kün köl jağasındağı qoytastıñ üstinde ünsiz-ünsiz sarıla kütip otırısımız mınau.

Tıp-tınış köl beti öz-özimen tolqındandı da, jal-jaldanıp, aq köbigi ayğızdala jağağa wrdı. Tolqındardıñ arasınan uildey bastalğan bir ün qwlaqqa jetti. Sol ün üdeye kele jañğırıp, artınşa moynın qıltiıtqan küyi aşı ayqayımen bükil öñirdi dir-dir terbetkendey, terbetip titirkengendey boldı.

Joq, bwl eles eken, äytpese, Kökköl aynaday jıltırap, ädemi äspetimen köz arbağan qalpı tıp-tınış jatır. Tosın minez tanıtıp, bozdap kep beretin maqwlıq dür silkinip, şığa keledi degenge senu mümkin emes. Köl jiegindegi jalğız tüp arşa appaq gülderin şaşıp twrğanday, bwtaqtarına baylanğan üzik-sozıq şüberekter jel twrsa, jelbirep keterdey. Qızığı, üp etken jel de joq.

Kökköldegi ajdaha… Aytuşılardıñ ängimesi merkelik mwğalim Anatoliy Peçerskiydi estigen boyda eleñ etkizgen. Ğajayıp degendi közben köruge janı qwmar wstaz jol qapşığın iığına asınıp, köne sürleumen jwmbağı köp köldi izdep, tauğa attandı. Swrastıra jürip, köldi de taptı.

Tau qoynauındağı aynaday ädemi köldi körip, swlu körinisine tañday qaqqan. Sosın boyın äldebir senimsizdik biledi. “Mümkin emes,– dedi, – mümkin emes”. Onıñ üstine äldeneşe kün boyına köz jazbay qarağanda eşteñe bayqalğan joq. Üş künniñ işinde ğajayıbı köp degen köldiñ özgerissiz, tıp-tınıq, tıp-tınış jata berui tañdandırdı. “Mümkin emes, – dedi, mümkin emes. Gu-gu ängimeniñ bäri äşeyin söz şığar”. Senimsizdik büyirden türtti. Sosın, şatırın jinap aldı da auılğa qayttı. Keyinnen tağı da tau qoynauındağı kölge birneşe ret jolı tüsti. Äytse de, erekşe jaytqa qwmartqan mwğalim eşteñe añğara almadı.

Sonda bwl ne? Añız ba, joq älde äñgimeniñ bäri şındıqtan tuındap jatır ma edi?  Köl jiegindegi jalğız arşanıñ bwtaqtarındağı appaq şüberekter kölbeñdep, köz aldında twrdı. Kökeydi kernegen bir saual tınım bermedi. Özin köpten mazalağan jaylardı balasına suırtpaqtap jetkizgen. Onı esine sala Volodya äkesin kölge qayıra baruğa äreñ köndirdi, tek tabiğattıñ äsem swlulığın kinoğa tüsiruge jol bastap, ertip baruın ötingende ğana bas izedi. Qinala jolğa şıqqanımen, özi de osı jolı alıp ajdahanı köruge ümitti bolatın.

Tıp-tınış köl beti öz-özinen tolqındandı da, jal-jaldanıp, aq köbigi şığa ekpinmen jağağa wradı.

Tolqındardıñ arasınan bastalğan bir ün qwlaqqa jetti. Sol ün üdete kele jañğırıp, artınşa alaswra tolqındanğan sudıñ ortasınan äldebir maqwlıq jaymen moynın qıltitqan küyi aşı ayqayımen bozdap, bükil öñirdi dir-dir terbetkendey boldı.

Kökköldegi ajdaha… Äke men bala ğajayıptıñ sırın biluge qwmartqan qalpında jolğa şıqtı. Bir ümit, bir küdik. Al Kökköl bwlar kelgende kerbez qalpında ädemi äspetimen köz arbağan küyi bar jwmbağın işine jasırıp, tıp-tınış jattı.

Köl. Kökköl. Kökköl dese, kök köl. Köldiñ döñgelek jiegi mayda ağaş pen bwtalarğa tolı. Jiek pen sudıñ wştasqan twsındağı kişkene ğana sürleu siyaqtı köringen alañqaymen köldi aynalıp şığuğa boladı. Volodya sol bwtaq-bwtanıñ arasımen wzap ketti de, Anatoliy betkeyde qalıp qoydı. Sälden soñ, jolqapşıq, mıltıq, fotoapparattardı sol twrğan jerine tastadı da, özi köl jiegine jaqındap keldi. Wlın kütken ol ayağın suğa malıp, arı-beri wşqan qwstar su betine jaqınday wşıp barıp, qayta joğarı köterilip ketedi. Qwstar birdeñe sezdi me, dep te qauiptendi. Al köl tım-tırıs qalpı. Qwstardıñ tınımsız küy keşken mına tirşiligi tüsiniksiz edi. Älden uaqıtta bayqağanı: köl beti diril qağıp twr eken. Aldında ayağımdı malıp otırğannan bolar dep edi. Ayağın sudan jıldam ala qoydı. Denesi titirkengendey boldı.

Köl betindegi öziniñ köleñkesi terbelip twr. Twp-twnıq köldiñ tüsi mwnar tartıp bara jattı. Dirildegen su beti tolqındana tüsti. Tañğaldı, sodan jügire betkeyge köterildi. Artında bozdağan aşı ayqay qualap kele jatqanday. Qwlaq tübinen ısıldap qayta estilgendey. Isıldağan dauıs üreylendire tüsti. Entikken qalpı jügire betkeyge köterilip kele jatıp, wlına dauıstap ta ülgerdi. Mına ısıldağan beymälim maqwlıq-ajdahanıñ dauısı estirte qoysın ba? Biikten su betindegi tolqın-jılan swlbası anıq körindi. Jılan swlbası birte-birte ayqındala tüsti. Jılan swlbalanğan tolqınnıñ auqımı on bes metr şamasınday eken. Bwl körinis birneşe minutqa sozıldı. Äke men bala tañdanğan küyi köl twñğiığınan bas qıltitar ğajayıptı kütip twr. Minuttar sırt-sırt ağıp ötti, jılan swlbalı tolqınnıñ qır arqası örkeştene bastağan endigi sätte qwday-au, keremetti qarañız, bäri ğayıp boldı.

 

Loh-Ness Kökköldiñ wqsastığı

Az ğana şeginis jasayıq, älemdi auzına qaratıp, qay uaqıttan ekeni belgisiz, äñgime özegine aynalğan Loh-Ness kölindegi ğajayıptı alıñız. Atalmış köldegi añızğa aynalğan Nessidi alğaş 1934 jılı ğana suretke tüsiru mümkindigi tudı. Londondıq bir däriger maşinamen köl jağalay kele jatıp, su betinen beymälim maqwlıqtıñ moynın soza qarap twrğanın köredi. Öziniñ moynı aqquğa wqsas wzındau eken dep oylağan maqwlıqtı qalt jibermey suretke tüsirip aldı, Söytip, san-saqqa jügirtilgen Nessidiñ alğaşqı beynesi tosınnan düniege keldi. Al arağa toğız jıl salıp, 1943 jılı äskeri wşqış E.Ferrel köldiñ üstinde 250 yard biiktikke wşıp bara jatıp, Nessidi bayqağanın basşılarına bayandadı. Bälkim, Kökköldegi beymälim maqwlıq sol Nessidiñ “ağayındarı” bolar… Şın mäninde, Nessidiñ “ağayındarı” jer-jerde kezdesip twrdı.

Biolog Neyl Bass Şotlandiyanıñ Loh-Morar kölinde jılanğa wqsas, wzındığı 13 metrden asatın maqwlıqtıñ bar ekendigi jöninde jergilikti twrğındarmen 27 ret äñgime ötkizdi. Ärkim körgenderin ärqilı ayttı. Keybiri şınında körgenderin sol küyi bayandap, auızdıñ suın qwrta äñgimelep berdi. Alğaş anıqtau 1887 jıldıñ enşisine tigen Loh-morar oqiğası da Loh- Ness qwbılısımen qatar örbi bastadı. Jwmbaqtı jayt eki kölde ğana emes eken. Sonımen qatar Irlandiyanıñ tört kölinde belgisiz bir alıp maqwlıq bayqalğan. Soñğı ret onı Glendarri kölinen körgen student Bey Danver kördi. Islandiya aralındağı kölderde “tirşilik” etetin skrimsloh ğajayıbı jaylı añız da qızıq. Al Kanadanıñ jergilikti twrğındarı özderi körgen jwmbaq jayttarğa özindik atau berdi. Okeanğan kölinde Ogonogo “ğwmır” keşedi. Pohenegamuk kölinde Paunik, beymälim maqwlıqtar osılay jalğasa beredi.

Qazirgi zamannıñ aytulı zoologı, Bryussel'degi korolevalıq jaratılıstanu institutınıñ professorı Bernar Eyvel'manstıñ “Teñizdiñ alıp jılandarı” kitabında su twñğiığındağı qwpiya jaylarmen keltiriledi. Sol Eyvel'manstan jurnalist YAroslavl' maqwlıqtar jayında mınaday pikirdi suırtpaqtaydı: “Jılan pişindes alıp hayuanattardıñ bäri birdey “teñiz jılandarı” degen at mindetti emestey körinedi. Ğılımğa äli belgisiz bwl hayuanattar ärtürli bolıp kelui mümkin. Atalmış monstrdıñ bauırmen jorğalauşılarğa jatuı da küdik tudıradı, qozğalğan denesine kölbeu küyi tän bolğanımen, “teñiz jılandarına” jasalğan köptegen baqılau basqaşa oyğa qaldıradı. Bärin saraptay kele, bwlardı süt qorektilerge jatqızamız. Kitter men tyulen'der köldeneñ jağdayda qozğalısta boladı ğoy. Äñgime tek bir ğana emes, ğılımğa beymälim, bir-birinen ayrıqşa hayuanattardıñ köptegen türi jayında bolıp otır”. Al, gollandiyalıq zoolog Udemans “teñiz jılandarı” wzın moyın tyulen'niñ belgisiz twqımı degendi wsınadı. Ağılşın zoologtarı E. Miduoldı men Mayk Djon Nikolldıñ pikiri de osı joramal töñiregine jaqındaydı.

Kökköl ajdahatı jalğız emes eken. Onı däleldep jatqan mısal men derek te köp. Mäselen, 1833 jılı mamır ayında kanadalıq oficerler su betinde moynın joğarı sozıp qarap twrğan jılan beyneli maqwlıqtı bayqağan. Onıñ jon arqası sudıñ är  jer,  är jerinen buıltıqtanıp ayrıqşa bayqalıp jatqan. El-jwrttı eleñ etkizer tañğajayıp äñgime bwnımen üzilgen joq. Dürliktirgen küyi biri basılsa, ekinşisi jerde basqaşa bayandalğan tosın sırğa tolı sipattama  gu ete qaladı. 1848 jılı ağılşınnıñ “Dedalus” kemesiniñ teñizşileri özderi körgen belgisiz, jwmbaq ajdahanı suretteui osınday sipat tanıttı. “Jılan ispettes bası bizge qadalğan küyi jiırma minuttay şamasında qaqşiıp, su üstine şıqtı, bas jağı qoñır, al bauırı aqsarı bolatın. Bwrın körip, bayandap jürgenderdiñ keybiri qanatı barın jazadı, biz beymälim maqwlıqtıñ qanatın eşqanday añğara almadıq, janında jalı ma, joq bir uıs baldır ma, äyteuir birdeñesi bolatın…” Aşıq teñizde “Dedalus” äskeri kemesiniñ kapitanı kezekti tapsırmamen kele jatıp körgen tosın jayt osı. Abdırağan kapitan ile teñizşilerdi şaqırdı. Öz közine özi senbey twrğan kapitannıñ janına jügire jetken teñizşiler de beymälim köriniske tañırqay qaradı. Söytip, körgenderin bäri tolıqtıra otırıp, «küzet» jurnalına asığıs tüsire bastaydı. Sol «küzet» jurnalındağı jazba belgisiz teñiz jılanınıñ deregi bolıp, bizge jetti. Bir qızığı 1818 jıldan 1848 jılğa deyingi aralıqta bwnday belgisiz teñiz jılanı – jwmbaq monstrlar mwhittıñ türli audanında 82 ret kezikken.

Qwpiya sırğa tolı teñiz jılanın birinen keyin biri bayqağandar da boldı. Mäselen, 1847 jılı “Santaklara” kemesiniñ ekipajı alıp aydahar dep üdere qaşqanda maqwlıq qap-qara közderi qadala qarap twra bergen. Sol uaqıttan säl ğana keyin Vankuver aralında balıqşı Djordj Zegers öziniñ qayığı mañınan wzın moyını bir metrden asıp, şığıp twrdı. Onıñ kömirdey qadala qarağan közderi bir türli swstı eken, bwrın ondaydı körgen joq edim. Köziniñ ülkendigi sonşa basında şodırayıp, erekşe nazar audartadı. Basınıñ diametri qırıq santimetr şamasında. Mağan qarap- qarap twrdı da, teris aynalıp ketti. Sol sätte janın añğarıp qaldım. Janında qara-qoñır tüsti jal siyaqtı birdeñe bayqaldı. Alayda jalı qıldan göri şoq-şoq bitken süyel tärizdi edi…” balıqşı D. Zegers beymälim hayuanatpen wşırasqanın osılay jazdı. Bwl oqiğalardan keyin arada biraz uaqıt ötken soñ, sol Vankuver aralınıñ batıs jağalauınan 12 metrlik maqwlıqtıñ qañqası tabıldı. Jağadan tabılğan maqwlıqtıñ bas süyegi qoydıñ basın eske tüsirgendey eken.

“Men onıñ birte-birte suğa süñgip bara jatqanında barlıq müşelerin közim şaldı. Hayuanattıñ kölbeu emes, tik süngigenin añğardım. Twrqı jalpaq jılanğa wqsaytın edi, meniñ şamalauımşa wzındığı 30 metrge juıq”. 1904 jılı 25 aqpanda “Deside” kemesiniñ teñizşileri şığanaqtan aşıq teñizge bara jatıp, Nua jartası mañınan körgenderin osılay dep surettedi. Al “Osborn” kemesiniñ teñizşileri bayandağan derek basqa qırınan keledi: “Maqwlıq  qanattarı tasbaqanıñ suda jüzgenine wqsaytın edi, biraq özi itbalıq tärizdi bolatın”. Bwl – 1877 jılğı oqiğa.

Osınday oqiğalardı eske ala otırıp, äñgime arnasın Kökkölge qayta bwramız.

 

Jas naturalisterdiñ jorığı

Joğarıdağı oqiğadan keyin Anatoliy özi sezip, bağamdağandarınıñ bärin qağazğa tüsirip, mamandardan pikir bilu üşin ğılımi instituttarğa hat joldadı. Oğan alğaşqı jauap hat Mäskeudegi A.N. Severcov atındağı evolyuciyalıq marfologiya jäne hayuanattar ekologiyası institutınıñ ağa ğılımi qızmetkeri, biologiya ğılımınıñ kandidatı S.K. Klumotovtan keldi. Ğılım jwmbağı köp kölge tiyanaqtı zertteu jwmıstarın kerektigin, aldımen nemen bastaytının naqtılap, josparlı istiñ közin tabatınday birneşe tarauğa bölip, batıl kirisuge tiis ekenin aytıp, aqıl-keñesterin beredi. Bwl aqıl-keñester mwğalimniñ izdenimpaz talabına jiger qosadı. Ğalımnıñ jauap hatı sebep bolıp, Merke audandıq oqu böliminiñ kömegimen oquşılardı qatıstıra otırıp, jas naturalister ekspediciyasın wyımdastıradı. Baqılau jürgizuge arnayı qwral-jabdıqtar satıp alınadı. Köl qwpiyasın anıqtauğa balalar bar ıntasımen kiristi. Jwmıs tek kündiz ğana jürgizilgen joq, aylı tünde de atqarılatın boldı. Jazğı kanikulda köl jağalauında oquşı-naturalisterden qwralğan ekspediciya müşeleri täulik boyına kezekpen küzetke qoyıladı. Kökköl qatañ baqılauğa alınıp, zertteu jwmıstarı jürgizile bastadı. Köl betindegi ärbir özgeris kezekşiniñ däpterine jazıldı. Bir kezekşiliktiñ ekinşi kezekşilikten ayırmaşılığı joq küyinde ötip jattı. Jas naturalisterdiñ kündelikterinde eşqanday özgeşelik bayqalmadı. Al balalar qızıqtı jayttıñ qwpiyasın közben köruge asıqtı. Jazğı kanikuldıñ qanşa küni artta qaldı deseñizşi. Tau qoynauında künderdiñ olar üşin erekşeligi bäribir mol edi. Joq, balalardı ümiti aldamaptı. Sol küni tünde kezekşilikte jas naturalister Sveta Nepryahina men Vitya Plotnikov edi. Aldımen köl betinde äldene şolpıldağanday boldı. Sveta men Vitya ay astında jarqırağan köl betinen eşteñe bayqay alğan joq. Bwl ne boldı eken dep añtarılğan küyi tıñ tıñdadı. Köl beti ayqın köringenimen bwlar kütkendey özgeşelik joq. Tek su beti ädette tıs şolpıldap ketti. Artınşa özgeşe ün estildi. Ol ün arunanıñ bozdağan ünine wqsaytın-dı. Odan keyin ayqay şıqqanday, qobaljıp, äri qorqıp twrğan balalarğa solay sezilgen de şığar-au. Sol kezde kezekşiler jügire otırıp, şatırdı betke aldı. Ayqay qayta estilgende şatırğa entige jetken olar qorıqtı ma, dauıstarı qattı şıqtı.

– Ajdaha, aydahar… Ajdaha, aydahar…

Däl osı oqiğanı YAkutiyadağı ölketanuşı Viktor Tverdohlebovtıñ esteliginen de keziktiruge boladı. Mwnday ğajayıp, äri äserli äñgimeler köp-aq. Al mına Kökköldegi bozdağan dıbıstı qayda qoyamız. Baqılauşı balalar şatırdıñ esigin aşqan boyı işke qoyıp ketti. Öytpeske tağı bolmaydı.  Qannen-qapersiz otırğan olardı tosın ün şoşındırğanı da ras. Kündelik, qağaz-qalamdı tastay jügirdi. Tıp-tınış, ay astında aynaday jaltırap jatqan köl öz-özinen şılpılday, äldene bozdağan ünimen ökirip twrsa, qorıqpay körşi, al qorıqqanda anau betkeydegi şatırğa jete alar ma ekensiñ? Olar jetti, sol jete bergende, bozdağan ün tağı da estildi.

– Ajdaha, aydahar… Ajdaha, aydahar…

Mwğalim Anatoliy Peçerskiy bastap, jas naturalister köl basına qayta kelgende, su tolqındanıp, beti dir-dir etip twr eken. Ajdahadan köl de qorqıp qalğanday, su beti dir-dir etedi. Al ajdaha joq. Onıñ bozdağan dauısına tau, alıp şıñ jañğırtqanday. Sonımen ay astındağı twnıq kölde dauıs kötergen kim nemese ne? Älde Nessidiñ “ağayını” alıp ajdaha aydahar ma eken? Sen oyğa şomasıñ, sol sät sağan tastar tağı bir saual: köldiñ bir ğajayıbı qanşama jauın-şaşınğa qarmastan su deñgeyi köterilgende, tömendegen de emes.

Alğaşında mwnıñ bärine män berilgen joq. Şınında, köl deñgeyiniñ özgermey, bir qalıptı boluınıñ özindik qwpiyası bar ma edi. Osınıñ özi qızıqtıradı. Balalar jağalau jiekke de tekseru jürgizdi. Sonday tekserulerdiñ kezinde batıs jağalaudan eki metr su astında kişkentay-kişkentay şwqanaqtar tabıldı. Tağı da qwpiyağa tolı jay aldımızdan şığadı: ol şwğanaqtar sonda neni bildiredi? Jwmbaqtıñ sırı osığan kelip tirele me? Kölden estiler erekşe ün nege birtin-birtin wlğaya tüsedi?

 

Kökköldiñ qwpiyasın aşqan geolog

Jas naturalisterdiñ ekspediciyası osı tektes biraz saualdardı anıqtau kerektigin mamandardıñ aldına qoydı. Bwl orayda Oñtüstik Qazaqstan geologiyalıq-barlau basqarmasınıñ geologı B.Volçkov köp jwmıs atqardı. Ol wzaq zertteu nätijesinde köldiñ mwzdaqtardan jäne morenalıq qabatında payda bolğanın anıqtadı. Mornalardan şwqanaqtar oñay jasalınadı eken.

Tipti köl tübinde onday şwqanaqtar twtas kanal ispettes. Geologtar osınday kanaldı tauıp, onıñ tereñdigin ölşeu mümkindigine ie boldı. Bwdan şığar qorıtındı jauın-şaşınğa jer astınıñ gidrogeologiyalıq erekşelikterine baylanıstı sudıñ biraz böligi köl tübindegi kanaldarğa sorıladı. Keyde su älsiz sorılğanda köl üstinde kişkentay-kişkentay şwñqırlar payda bolıp, “ısqırıq” estiledi. Keyde su qattı sorılğanda “ayqaylağan” dauıs jañğırığı payda boladı.

Mwnday su qaqpaları eşteñeden habarsız suğa şomılğandardı jäne köldi keşe su işken jan-januardı tüptiñ-tübine tartıp, äketip otırğan. Jer astındağı kanal – sifondar köldiñ twraqtı deñgeyin qalpına keltirip te twradı. Su birde kanal arqılı mineraldanğan küyi sırtqa şığadı. Añızdardağı köl suınıñ emdik qasietterge ie ekenin, sosın köl jağasında aşıq künderi twz payda bolatınınıñ bir sırı osında jatır. Köl betindegi jılanğa wqsağan irek tolqındar men şipalı sudıñ payda boluları arasındağı baylanıstı jergilikti twrğındar ejelden-aq bayqap, bwl sätti bos jibermeuge tırısıp baqqan.

Saparbay PARMANQWLOV, jurnalist, ölketanuşı. 

Pikirler

pikir